Hello (world?)

یه چیزی رو باید با خودمون رو راست باشیم: چیزی که امروز داخل ایران بهش می‌گیم «اینترنت»، از نظر فنی و مفهومی خیلی جاها دیگه اینترنت به اون معنای واقعی کلمه نیست.
اینترنت، همون‌طور که از اسمش پیداست، یعنی «شبکه‌ای از شبکه‌ها»؛ یعنی دسترسی آزاد، دوطرفه و بدون تبعیض به بقیه دنیا. یعنی کاربر بتونه هر سایتی رو که خواست باز کنه، هر سرویسی رو تست کنه، هر پورتی رو برای پروژه‌اش استفاده کنه و هر اپلیکیشنی رو بدون ترس از بلاک شدن اجرا کنه. اما وقتی ساختار کلی یک شبکه بر پایه وایت‌لیست (Whitelist) طراحی میشه — یعنی به‌جای اینکه همه‌چیز آزاد باشه مگر موارد خاص، همه‌چیز بسته‌ست مگر چیزهایی که از قبل تأیید شدن — اون‌وقت دیگه داریم درباره یه مدل کاملاً متفاوت حرف می‌زنیم.
وقتی پورت‌های متنوع بسته‌ان، وقتی پروتکل‌های رایج به‌طور پیش‌فرض مسدود می‌شن، وقتی ارتباطات رمزنگاری‌شده زیر ذره‌بین هستن، وقتی سرویس‌های جهانی یا کامل قطع می‌شن یا با اختلال دائمی کار می‌کنن، این دیگه صرفاً «فیلترینگ چند سایت» نیست. این تغییر ماهیت شبکه‌ست.
در یک اینترنت آزاد، اصل بر دسترسیه. محدودیت باید استثنا باشه. اما در مدلی که مبتنی بر وایت‌لیست‌سازی گسترده‌ست، اصل بر محدودیت قرار می‌گیره و دسترسی تبدیل میشه به یک امتیاز. این تفاوت کوچیکی نیست؛ این دقیقاً تفاوت بین یک زیرساخت باز و یک اینترانت کنترل‌شده‌ست.
از نظر توسعه‌دهنده‌ها هم موضوع جدیه. وقتی نمی‌تونی روی باز بودن پورت‌ها حساب کنی، وقتی APIهای خارجی دائم تایم‌اوت می‌شن، وقتی CDNها یا سرویس‌های ابری بدون هشدار از دسترس خارج می‌شن، عملاً هزینه توسعه بالا میره، کیفیت سرویس پایین میاد و رقابت‌پذیری از بین میره. اینترنت قرار بود فاصله‌ها رو کم کنه، نه اینکه با لایه‌های مختلف محدودیت، دیوار جدید بسازه.
حتی از نظر کاربر عادی هم ماجرا ساده نیست. اینترنت فقط برای شبکه‌های اجتماعی نیست؛ برای آموزش، کسب‌وکار، ارتباطات حرفه‌ای، ابزارهای کاری و حتی امنیت شخصیه. وقتی دسترسی ناپایدار و محدود باشه، اعتماد به زیرساخت هم کم‌کم از بین میره.
شاید وقتشه دقیق‌تر از واژه‌ها استفاده کنیم. چیزی که امروز تجربه میشه، بیشتر شبیه یک شبکه ملیِ کنترل‌شده با درگاه‌های محدود به جهانه تا یک اینترنت آزاد جهانی. اسم‌ها مهمن، چون ذهنیت می‌سازن. وقتی اسم درست رو به کار ببریم، بحث هم شفاف‌تر میشه.
مسئله فقط سرعت پایین یا چند سایت فیلترشده نیست؛ مسئله اینه که فلسفه‌ی پشت شبکه تغییر کرده. و وقتی فلسفه عوض بشه، تجربه کاربر، توسعه‌دهنده و حتی آینده‌ی دیجیتال یک کشور هم تغییر می‌کنه.


پس سوال آخر که می‌توان پرسید این است: سلام دنیا؟